Komunikacja powstaje nie tylko w głowie. Zespół Centrum Badań nad Ewolucją Języka UMK pokazuje, w jaki sposób ciało i przestrzeń kształtują rodzące się systemy znaków.
Nowe systemy komunikacji nie powstają w próżni. Zespół z Centrum Badań nad Ewolucją Języka UMK w Toruniu pokazał, że fizyczne warunki interakcji – dostępne części ciała, przestrzeń do ruchu i to, co widzi rozmówca – nie decydują o tym, czy ludzie się porozumieją. Kształtują jednak drogę, którą do tego dochodzą. Wyniki badania opisali w artykule Postural configurations as micro-ecological constraints: How embodied arrangements shape the emergence of bodily-visual communication, który ukazał się w czasopiśmie "Cognition", jednym z czołowych periodyków nauk poznawczych.
Wyjaśniając, jak ludzie wypracowują wspólne systemy znaków, badacze zwykle zwracają uwagę na pamięć, uczenie się i współpracę. Tymczasem komunikacja twarzą w twarz zawsze odbywa się w konkretnym układzie ciał i przestrzeni. Badacze z UMK potraktowali ten układ jako "mikroekologię" interakcji: zbiór możliwości i ograniczeń, w których ludzie tworzą znaki od zera.
fot. Andrzej Romański
Porównali dwa takie układy: rozmówców stojących naprzeciw siebie w otwartej przestrzeni oraz siedzących przy stole. Nie chodziło o samą pozycję ciała, lecz o całą konfigurację: które części ciała można wykorzystać, ile jest miejsca na ruch i co widzi partner.
Uczestnicy pracowali w parach i – trochę jak w kalamburach – przekazywali sobie bez słów proste znaczenia, takie jak "drabina", "jeździć" czy "obierać", powtarzając zadanie w kolejnych rundach. Mieli przy tym na sobie kombinezony i rękawice do rejestracji ruchu (motion capture). Dzięki temu badacze mogli dokładnie zmierzyć, jak duże są gesty, które części ciała w nich uczestniczą – aż po pojedyncze palce – i na ile ruchy partnerów upodabniają się do siebie.
Ten sam cel, różne drogi
Niezależnie od układu ciała pary szybko uczyły się porozumiewać. Z rundy na rundę trafnych odgadnięć było coraz więcej, gesty stawały się mniejsze i bardziej oszczędne, a partnerzy coraz bardziej upodabniali swoje ruchy do siebie. To wzorzec dobrze znany z badań nad powstawaniem języka: komunikacja z czasem staje się coraz bardziej wydajna.
fot. Andrzej Romański
Postawa ciała nie przesądzała o tym, czy pary się zrozumieją. Wpływała natomiast na to, jak ta wydajność wyglądała w ruchu:
- na stojąco uczestnicy wykonywali większe, bardziej rozbudowane ruchy, a ciężar komunikacji stopniowo przenosił się na ramiona i dłonie,
- przy stole gesty od początku były bardziej zwarte i kurczyły się nieco szybciej, a coraz większą rolę odgrywały palce,
- imitacja gestów partnera przy stole następowało szybciej. Pary stojące dochodziły do podobnego poziomu wolniej, ale w w ostatniej fazie eksperymentu znikała.
Część wyników zaskoczyła samych badaczy. Spodziewali się, że większe ruchy na stojąco będą się kurczyć bardziej – tymczasem silniejsze "oszczędzanie ruchu" zaobserwowali przy stole.
Ciało to nie tylko tło dla komunikacji
Komunikację często traktuje się tak, jakby rozgrywała się wyłącznie w umysłach rozmówców, a ciało było tylko nośnikiem komunikatu. Nasze wyniki pokazują, że fizyczne warunki interakcji współkształtują znaki, które razem tworzymy. Ludzie porozumiewają się skutecznie w różnych warunkach, ale dochodzą do tego różnymi drogami. Wydajność komunikacji nie jest więc jedną wielkością, lecz procesem rozpisanym na ruch ciała w konkretnym otoczeniu – mówi dr Marek Placiński z Centrum Badań nad Ewolucją Języka i Instytutu Studiów Zaawansowanych UMK, pierwszy autor publikacji.
– To ważne także dla samych badań. W wielu eksperymentach nad gestami uczestnicy siedzą przy stole i nikt nie traktuje tego jako czynnika, który może wpływać na wyniki. Pokazujemy, że warto o tym pamiętać – dodaje naukowiec.
Zespół i finansowanie
Badanie przeprowadził zespół Centrum Badań nad Ewolucją Języka (Center for Language Evolution Studies) UMK. Autorami publikacji są: dr Marek Placiński, dr Jonas Nölle (UMK oraz University of Glasgow), dr Marta Sibierska, mgr inż. Bartłomiej Kiljanek (także Instytut Psychologii UMK), Klaudia Karkowska i prof. dr hab. Przemysław Żywiczyński.
Badania sfinansowało Narodowe Centrum Nauki (projekt nr UMO-2023/49/B/HS2/02222).
ul. Wileńska 4, 87-100 Toruń